Skąd pochodzi propolis i dlaczego jego pochodzenie ma znaczenie?

Czym jest propolis?

Propolis, inaczej kit pszczeli, to jeden z najcenniejszych wyrobów pszczelich. Powstaje z żywic zebranych z pąków drzew, które pszczoły następnie mieszają z woskiem, enzymami i własnymi wydzielinami. Ma postać gęstej, lepkiej substancji o barwie od jasnobrązowej do bursztynowej i charakterystycznym, żywicznym zapachu. Jest wrażliwy na temperaturę – powyżej 70°C staje się płynny, a poniżej 15°C zaczyna się kruszyć.

Jego nazwa ma ciekawe pochodzenie – to połączenie dwóch greckich słów: pro oznaczającego w obronie i polis, czyli miasto. Propolis można więc przetłumaczyć jako obrona miasta. W pewnym stopniu ma to sens, ponieważ pszczoły używają tej substancji jako materiał budulcowy, uszczelniający, dezynfekujący i wzmacniający ule.

W jego składzie znajdziemy:

• woski,
• kwasy organiczne,
• substancje lotne (terpeny),
• związki fenolowe (flawonoidy, kwasy fenolowe i ich estry),
• składniki mineralne (magnez, sód, potas, wapń, żelazo, cynk, miedź, mangan).

To jedynie część składników aktywnych obecnych w propolisie. Badacze szacują, że może ich być nawet ponad 300. Skład i zawartość poszczególnych związków może różnić się w zależności od miejsca zbiorów, gatunków roślin, z których pszczoły zbierają żywice, oraz warunków środowiskowych.

Dzięki ich obecności propolis ma obecnie szerokie zastosowanie. Wykorzystuje się go m.in. w suplementach diety oraz kosmetykach, takich jak kremy czy toniki o właściwościach odżywczych i regeneracyjnych. Jest także ważnym elementem medycyny naturalnej – może wspierać odporność, działać przeciwdrobnoustrojowo i przyspieszać gojenie się ran.

Skąd pochodzi propolis?

Pszczoły produkują kit pszczeli z żywic i substancji roślinnych, które zbierają głównie z pąków oraz młodych części drzew i krzewów. W naszym klimacie są to najczęściej pąki topoli, brzozy, wierzby, sosny czy świerku.

W zależności od położenia geograficznego skład poszczególnych związków bioaktywnych propolisu może się różnić:

• Europa i Ameryka Północna – dla tych obszarów typowy jest propolis z topoli (Populus spp.). W strefie umiarkowanej pszczoły pozyskują go także z innych gatunków, takich jak olcha czarna, kasztanowiec, buk, wiąz czy sosna.

• Rosja – charakterystyczny dla tego regionu jest propolis z brzozy (Betula verrucosa Ehrh.).

• Ameryka Południowa (szczególnie Brazylia) – kraje te są znane z występowania propolisu zielonego (Baccharis spp.) oraz czerwonego (Dalbergia spp.).

• Region Morza Śródziemnego – występuje tu propolis śródziemnomorski, pozyskiwany z roślin cyprysowatych (Cupressaceae) oraz sosnowatych (Pinus).

• Region Pacyfiku – w krajach tego regionu występuje typ Pacyfik, którego źródłem jest roślina Macaranga tanarius.

Na finalny skład propolisu wpływa kilka czynników, m.in. dostępność poszczególnych roślin na danym obszarze oraz warunki klimatyczne – długość sezonu wegetacyjnego, temperatura, nasłonecznienie i wilgotność.

W naszej strefie klimatycznej dominuje tzw. typ topolowy propolisu. Ogólny profil chemiczny kitu pszczelego jest więc tu zbliżony, choć szczegółowy skład poszczególnych związków może różnić się między regionami i poszczególnymi partiami.

W strefach tropikalnych sytuacja wygląda inaczej. Dostępnych jest tam znacznie więcej roślin żywicznych, często przez cały rok, a ich gatunki różnią się od europejskich. Z tego powodu powstaje tam wiele odmian propolisu (np. zielony czy czerwony), które wyraźnie różnią się składem i proporcjami związków aktywnych.

Jak pszczoły produkują propolis?

Pszczoły zbieraczki podlatują do drzewa lub krzewu wydzielającego substancje żywiczne, a następnie odrywają je żuwaczkami i formują w małe grudki. Tak powstałą kulkę przytwierdzają do koszyczków pyłkowych na tylnych nogach – podobnie jak w przypadku pyłku, ale materiał jest tu znacznie bardziej lepki i gęsty. Powrót do ula wymaga więcej energii i czasu niż standardowy lot po pyłek czy nektar, dlatego zbieranie kitu jest zadaniem wykonywanym przez starsze, doświadczone robotnice.

Po powrocie do ula pszczoły mieszają zebrane grudki z woskiem, śliną zawierającą enzymy i innymi własnymi wydzielinami, tworząc plastyczną masę, która idealnie nadaje się do wzmacniania i uszczelniania struktury ula. Tak powstały propolis, poza funkcją budulcową, odgrywa w ulu o wiele więcej ról – działa przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo oraz ogranicza wnikanie patogenów z zewnątrz. W rezultacie cała kolonia zyskuje bardziej stabilne, higieniczne i bezpieczne środowisko, co zwiększa jej szanse na przetrwanie.

Dlaczego pochodzenie propolisu ma znaczenie?

Propolis nie jest substancją jednorodną. Jego skład, a tym samym właściwości, mogą się znacznie różnić w zależności od regionu. Każda z tych roślin produkuje inną kombinację związków bioaktywnych, więc w efekcie propolis z klimatu umiarkowanego (np. Europy Środkowej) może mieć zupełnie inny profil chemiczny niż propolis brazylijski czy śródziemnomorski.

Propolis europejski, czyli w przeważającej ilości propolis topolowy, zawiera takie flawonoidy jak galanginę, pinocembrynę, chryzynę, kwercetynę oraz kwasy fenolowe i ich estry – zwłaszcza CAPE (ester fenetylowy kwasu kawowego) i kwas ferulowy. Ten profil chemiczny przekłada się na silne działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Propolis z krajów egzotycznych, np. brazylijski, zawiera spore ilości artepiliny C oraz bogaty profil terpenoidów i prenylowanych flawonoidów, praktycznie nieobecnych w typowym propolisie europejskim.

Podobną zależność obserwuje się w propolisie z regionów śródziemnomorskich oraz z tropikalnej Azji, gdzie w składzie pojawia się więcej diterpenów i olejków eterycznych, co wzmacnia działanie przeciwgrzybicze i nadaje produktowi intensywniejszy zapach. W propolisie z tych regionów istotną rolę odgrywa wyższa zawartość frakcji lotnych – przede wszystkim olejków eterycznych – które, obok polifenoli i flawonoidów, mają duży wpływ na aromat i działanie biologiczne.

Wobec tego przed zakupem produktu na bazie propolisu warto zwrócić uwagę na jego pochodzenie, ponieważ region, z którego pochodzi surowiec, w dużym stopniu wpływa na jego skład i właściwości.

Najpopularniejsze rodzaje propolisu na świecie

Wśród dostępnych na rynku propolisów najczęściej można spotkać:

• Propolis topolowy (Europa) – bazuje głównie na żywicach topoli, z wysoką zawartością CAPE, kwasów fenolowych i flawonoidów. Ma działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne i antyoksydacyjne oraz wspiera gojenie ran. Znajduje zastosowanie przy infekcjach górnych dróg oddechowych i stanach zapalnych błon śluzowych. Najczęściej ma barwę brązową lub ciemnobrązową (czasem żółtawą lub prawie czarną) i występuje jako twarde, nieco kruche grudki, które pod wpływem ciepła stają się plastyczne.

• Propolis zielony (Brazylia) – pozyskiwany głównie z rośliny Baccharis dracunculifolia wyróżnia się wysoką zawartością artepiliny C oraz polifenoli o silnym działaniu antyoksydacyjnym, przeciwzapalnym i przeciwdrobnoustrojowym. Charakteryzuje się zielonkawą barwą (od oliwkowej po ciemnozieloną) i ma postać zbitych żywicznych grudek, które miękną i lepią po ogrzaniu.

• Propolis czerwony (Ameryka Południowa) – pszczoły tworzą go z żywic Dalbergia ecastophyllum. Jest bardzo bogaty w izoflawonoidy i uchodzi za propolis o najsilniejszym działaniu antyoksydacyjnym. Ma intensywnie czerwoną do ceglastoczerwonej barwę. W temperaturze pokojowej jest twardy, ale po ogrzaniu wyraźnie mięknie.

• Propolis azjatycki – pochodzi z żywic Macaranga spp. i zawiera charakterystyczne prenylowane flawonoidy o szerokim spektrum aktywności biologicznej. Poza działaniem przeciwzapalnym, antyoksydacyjnym i przeciwdrobnoustrojowym przypisuje mu się potencjał neuroprotekcyjny, przeciwcukrzycowy i przeciwstarzeniowy. Zwykle ma barwę żółtobrązową do ciemnobrązowej. Tak jak pozostałe odmiany występuje jako twarde grudki, które pod wpływem ciepła stają się miękkie.

Czy „lokalny” propolis jest lepszy?

W Polsce najczęściej i najszybciej dostaniemy propolis europejski. Warto włączyć go do diety głównie ze względu na to, że lokalny propolis zawiera substancje pochodzące z roślin występujących w naszym regionie, przez co organizm może być lepiej zaadaptowany do tych związków. Oprócz tego cechuje się on wysoką świeżością ze względu na to, że łańcuch dostawy jest stosunkowo krótki – nie musi przemierzać setek kilometrów z drugiego końca świata, dlatego możemy liczyć na wyższą jakość i mniejsze ryzyko degradacji składników aktywnych, a także lepszą kontrolę nad jego pochodzeniem i warunkami przechowywania.

Czy to oznacza, że propolis z bardziej egzotycznych krajów jest gorszy? Oczywiście, że nie. Niektóre z nich np. zielony propolis brazylijski zawiera składniki niewystępujące w naszym regionie, które mają bardzo wysoki potencjał antyoksydacyjny. Takie rodzaje propolisu również warto spożywać, lecz należy pamiętać o tym, aby kupować je od zaufanych i sprawdzonych dostawców.

Podsumowując, nie ma jednego najlepszego propolisu. Wybór odpowiedniego zależy od wielu czynników – zawartości poszczególnych prozdrowotnych składników czy celu przyjmowania.

Zastosowanie propolisu

Propolis można stosować na kilka sposobów. Najczęściej przygotowuje się z niego nalewkę – wystarczy zalać kilka grudek propolisu spirytusem z dodatkiem wody i odstawić na ok. 2-3 tygodnie. Po tym czasie nalewkę należy przecedzić przez filtr. Tak przygotowany roztwór można pić po kilka kropli, szczególnie w przypadku przeziębienia, osłabionej odporności oraz stanów zapalnych gardła i górnych dróg oddechowych. Z tego samego roztworu można przygotować płukanki do gardła, a także wykorzystywać go do inhalacji.

Kolejnym sposobem użycia propolisu jest maść, którą można dostać w aptece bez recepty. Taka maść sprawdza się przede wszystkim w pielęgnacji drobnych ran, owrzodzeń, zaczerwienień oraz otarć, ponieważ wspiera proces regeneracji skóry. W aptekach dostępne są także inne preparaty z propolisem, takie jak spraye i pastylki, które stosuje się głównie przy infekcjach gardła i górnych dróg oddechowych.

W drogeriach znajdziemy natomiast kosmetyki do twarzy, ciała i włosów na bazie propolisu, które wykazują właściwości regeneracyjne, odżywcze i nawilżające.

Co warto zapamiętać o propolisie?

Choć propolis to ogólna nazwa żywicznej substancji pozyskiwanej przez pszczoły z wybranych drzew i krzewów, nie jest on produktem jednorodnym ani powtarzalnym. Jego skład w dużym stopniu zależy od miejsca pochodzenia. Przykładowo propolis brazylijski zawiera bioaktywne składniki, które nie występują w propolisie europejskim, co wpływa na różnice w ich właściwościach. Niezależnie jednak od pochodzenia, propolis charakteryzuje się wysoką wartością biologiczną, dlatego może być pomocny w stanach obniżonej odporności, infekcjach górnych dróg oddechowych czy problemach skórnych. Warto jednak przed zakupem dokładnie sprawdzić jego pochodzenie, aby dobrać produkt najlepiej dopasowany do potrzeb.